Arapçada “hatırlatmak, öğüt vermek, uyarıda bulunmak” anlamlarına gelen tezkir kelimesi, z-k-r kökünden türemiştir. Bu kökten gelen farklı kelime formları Kur’an-ı Kerim’de çok sayıda yerde geçer. “Zekere”, “zukira”, “zekkera”, “zukkira” ve “zikr” gibi farklı kullanımlar, Kur’an’da hatırlatma ve öğüt verme kavramının ne kadar merkezi bir yere sahip olduğunu gösterir.

Bu kökten türeyen kelimelerin Kur’an’da hem sayı hem de çeşitlilik bakımından yoğun biçimde yer alması, tezkirin Kur’an perspektifindeki önemini açıkça ortaya koymaktadır. Dahası Kur’an’ın kendi isimleri arasında da zikr, tezkire ve zikrâ gibi aynı kökten türeyen ifadeler bulunur. Bu isimler, Kur’an’ın yalnızca bazı öğütler içeren bir kitap olmadığını; bütünüyle insanı hakikate çağıran, ona varoluş amacını hatırlatan ve hayatını yeniden düzenlemeye davet eden ilahi bir öğüt kitabı olduğunu gösterir.

Kur’an-ı Kerim’in bütün öğretileri, insanı bir şekilde uyarmayı, ona hakikati hatırlatmayı ve onu sorumluluğa davet etmeyi amaçlar. Bu yönüyle tezkir, Kur’an’ın yalnızca belirli ayetlerinde görülen bir tema değil, ilahi hitabın bütününe yayılan temel bir misyondur.

Kur’an bir öğüt ve hatırlatmadır

Kur’an-ı Kerim’de, Kur’an’ın bir öğüt ve hatırlatma olduğunu vurgulayan birçok ayet vardır. Bunlardan bazıları şöyledir:

“Artık kim dilerse ondan öğüt alır.” Müddessir, 74/54

“O, âlemler için, içinizden dürüst olmak isteyenler için, ancak bir öğüttür.” Tekvir, 81/27

“İşte bu sana okuduğumuz apaçık delillerdir, hikmet dolu sözlerdir.” Âl-i İmran, 3/58

“Bu Kur’an insanlara bir açıklama, takvâ sahipleri için de bir hidayet ve bir öğüttür.” Âl-i İmran, 3/138

“Sâd. O şanlı, şerefli Kur’an’a andolsun (ki o, Allah sözüdür).” Sâd, 38/1

“”Bu Kur’an âlemler için ancak bir öğüttür.” Sâd, 38/87

“Andolsun, öğüt alsınlar diye biz bu Kur’an’da insanlar için her türlü misali verdik.” Zümer, 39/27

“Andolsun biz, Kur’anı düşünüp öğüt almak için kolaylaştırdık. Var mı düşünüp öğüt alan?” Kamer, 54/17

“Tâ Hâ. (Ey Muhammed!) Biz Kur’an’ı sana sıkıntı çekesin diye değil, ancak (Allah’ın azabından) korkacaklara bir öğüt (bir uyarı) olsun diye indirdik.” Tâ Hâ, 20/1-3

“Şüphesiz Kur’an Allah’a karşı gelmekten sakınanlara bir öğüttür.” Hâkka, 69/48

“İşte bu (Kur’an) da bizim indirdiğimiz mübarek bir öğüttür. Şimdi siz bunu mu inkar ediyorsunuz?” Enbiya, 21/50

Bu ayetler, Kur’an’ın insana yalnızca bilgi sunmadığını; aynı zamanda onu uyaran, sarsan, düşündüren ve ahlaki bir dönüşüme çağıran ilahi bir hitap olduğunu açıkça ortaya koymaktadır.

Peygamberî misyon ve tezkir

Yukarıda zikredilen ayetler, özellikle z-k-r kökünden türeyen kelimelerin geçtiği örneklerdir. Ancak Kur’an’da doğrudan bu kökten gelen kelimeleri içermese de tezkir anlamını güçlü biçimde taşıyan pek çok ayet vardır.

Nitekim Hz. Muhammed’in (sav) peygamberlik misyonu Kur’an’da birçok yerde dört temel unsurla ifade edilir: ayetlerin okunması, Kitab’ın öğretilmesi, hikmetin öğretilmesi ve nefislerin arındırılması. Bu unsurların tamamı, insanlara hayatlarının hakikatini hatırlatmayı, onları ilahi mesaja yöneltmeyi ve davranışlarını ıslah etmeyi amaçlar.

Bu bakımdan peygamberlik görevi yalnızca bilgi aktarmak değildir. Peygamberler, insanlara yaratılış gayelerini hatırlatmak, onları Allah’a kulluğa çağırmak, hak ile batıl arasındaki farkı göstermek ve insanın ahlaki sorumluluğunu diri tutmak üzere gönderilmiştir.

Kur’an, ilahi mesajın tebliğ edilme yönteminin de tezkir amacına uygun olmasını ister. Hz. Peygamber’e (sav), insanları Rabbinin yoluna hikmetle, güzel öğütle ve en güzel mücadele yöntemiyle çağırması emredilir:

“(Ey Muhammed!) Rabbinin yoluna, hikmetle, güzel öğütle çağır ve onlarla en güzel şekilde mücadele et. Şüphesiz senin Rabbin kendi yolundan sapanları en iyi bilendir. O, doğru yolda olanları da en iyi bilendir.” Nahl, 16/125

Bir başka ayette ise Hz. Peygamber’den (sav) muhataplarının kalplerine tesir edecek sözler söylemesi istenir:

“Onlar, Allah’ın kalplerindekini bildiği kimselerdir. Öyleyse onlara aldırma. Onlara öğüt ver ve onlara, kendileri hakkında etkili ve güzel söz söyle.” Nisa, 4/63

Bu ayetler, tezkirin yalnızca bir içerik meselesi olmadığını; aynı zamanda dil, üslup, yöntem ve hikmet meselesi olduğunu da gösterir. Hakikat, muhatabın kalbine ulaşacak bir dille sunulmalıdır.

Tezkirin Kur’an’daki merkezi yeri

Kur’an, insanı varoluş amacına uyandıran bir öğütler bütünüdür. İlahi vahiy, insana Allah’ın yaratılış düzenindeki yerini hatırlatmak, onu sorumluluk bilincine davet etmek ve hayatını Yaratıcısının rızasına uygun biçimde yaşaması için yol göstermek üzere indirilmiştir.

Peygamberler, bu ilahi mesajı insanlara ulaştırmakla görevlidir. Onlar, vahye teslim olanları müjdelemiş; hakikati reddedenleri ise ebedi sonuçlara karşı uyarmışlardır. Kur’an terminolojisinde bu iki yönlü peygamberî görev tebşir ve inzar kavramlarıyla ifade edilir. Tebşir, iman edenleri ve salih amel işleyenleri Allah’ın rahmetiyle müjdelemektir. İnzar ise inkâr ve isyanın sonuçlarına karşı insanı uyarmaktır.

Bunun yanında müminler de ilahi mesajı insanlığa ulaştırmakla sorumludur. Kur’an’ın rehberliğinde hakikati insanlara duyurma çabası davet kavramıyla ifade edilir. Bu uğurda gösterilen ciddi, samimi ve kesintisiz gayret ise geniş anlamıyla cihad kavramı içinde değerlendirilir.

Davet, tebşir, inzar ve cihad gibi kavramlar birlikte düşünüldüğünde, bunların tamamının Kur’an’ın tezkir misyonunu gerçekleştirmeye hizmet ettiği görülür. Amaç, insanın kendisini, Rabbini, hayatın anlamını ve ahirete uzanan sorumluluğunu yeniden hatırlamasıdır.

Kur’an’ın tezkir vurgusu, İslam ilim ve irfan geleneğinde zengin bir literatürün doğmasına vesile olmuştur. Müslüman âlimler, vaizler, mutasavvıflar ve düşünürler asırlar boyunca insanı uyaran, kalbi arındıran, nefsi terbiye eden ve ahlaki davranışı güçlendiren eserler kaleme almıştır.

Bu eserler, genel anlamda tezkir literatürü veya mevâiz edebiyatı olarak adlandırılabilir. Bu literatürün temel amacı, insana dünyadaki konumunu hatırlatmak, onu gafletten uyandırmak ve ahiret bilincini canlı tutmaktır.

Yazar hakkında

Gowhar Quadir Wani, Hindistan’ın Uttar Pradesh eyaletindeki Aligarh kentinde bulunan Aligarh Muslim Üniversitesi’nin İslam Araştırmaları Bölümü’nde doktora öğrencisidir.