Dünyanın en eski üniversiteleri denildiğinde akla çoğunlukla Oxford ya da Bologna gelir. Ancak UNESCO ve Guinness Dünya Rekorları'na göre, Fas'ın Fes kentindeki El-Karaviyyin Üniversitesi, "dünyanın kesintisiz faaliyet gösteren en eski eğitim kurumu" unvanını taşıyor.

859 yılında Tunus asıllı Fatıma el-Fihri tarafından kurulan üniversite, yalnızca dünyanın en eski yükseköğretim kurumu olmakla kalmıyor, aynı zamanda bilinen ilk kadın kuruculu üniversite olma özelliğini de taşıyor. Üstelik kurucusu Müslüman bir kadın.

Varlıklı bir tüccarın kızı olan Fatıma el-Fihri, babasından kalan mirası eğitim için kullanarak önce bir cami ve ona bağlı bir medrese inşa ettirdi. Zamanla bu yapı, İslam dünyasının en önemli ilim merkezlerinden birine dönüştü. Kurum, farklı eğitim seviyelerine göre diploma veren sistemlerden birini geliştirirken; dini ilimler, dil bilgisi ve belagatın yanı sıra mantık, tıp, matematik ve astronomi gibi alanlarda da eğitim vermeye başladı.

Zengin müfredatı ve yüksek eğitim kalitesi sayesinde El-Karaviyyin kısa sürede İslam dünyasının dört bir yanından öğrencileri ve âlimleri kendine çekti. Artan ilgi üzerine üniversite, dönemi için oldukça seçici bir kabul sistemi geliştirdi. Adaylardan Kur'an-ı Kerim'i ezbere bilmeleri, Arapçaya hâkim olmaları ve temel bilimlerde yeterli bilgiye sahip olmaları bekleniyordu.

Dönemin sultanları üniversiteyi maddi destekler, bağışlar ve özellikle değerli kitaplar ile el yazmalarıyla himaye etti. Bu sayede El-Karaviyyin, ana kampüsü ve ek binalarında dönemin en önemli eserlerini barındıran kütüphaneler kurdu. Üniversitenin tarihi kütüphanesi bugün de halka açık olup, Fatıma el-Fihri'nin ahşap bir levhaya işlenmiş vakıf belgesini muhafaza ediyor.

Kütüphanede bugün 4 binden fazla kıymetli el yazması eser bulunuyor. Bunlar arasında Kur'an-ı Kerim'in tarihi nüshaları, İbn Haldun'un sosyolojinin öncü eserlerinden kabul edilen Mukaddime'sinin 14. yüzyıla ait bir kopyası ile tarih kitabı Kitâbü'l-İber'in orijinal nüshası yer alıyor.

Koleksiyonun en dikkat çekici eserlerinden biri de İmam Malik tarafından derlenen el-Muvatta. Hz. Muhammed'in (sav) hadislerini fıkıhla bir araya getiren ilk kapsamlı hukuk metinlerinden biri kabul edilen eser, İslam hukukunun temel kaynakları arasında gösteriliyor.

Modern üniversitelerde olduğu gibi El-Karaviyyin'de de düzenli olarak ilmî tartışmalar ve sempozyumlar düzenleniyor, farklı görüşlerin paylaşılması ve bilginin geliştirilmesi teşvik ediliyordu. Fatıma el-Fihri'nin hedefi, toplum yararına ilim üreten, öğreten ve fikir alışverişini destekleyen kalıcı bir eğitim merkezi oluşturmaktı.

Tarihçiler, El-Karaviyyin'in geliştirdiği kurumsal eğitim modelinin Avrupa'daki yükseköğretim sisteminin şekillenmesinde önemli rol oynadığı görüşünde birleşiyor. O dönemde benzeri bulunmayan bu sistem, sonraki yüzyıllarda Avrupa'da ilgi gördü ve Bologna Üniversitesi (1088) ile Oxford Üniversitesi'nin (yaklaşık 1096) kuruluşuna ilham veren modeller arasında gösterildi.

Üniversite, tarih boyunca birçok önemli bilim insanına ev sahipliği yaptı. Bunlardan biri, hazırladığı haritalarla Rönesans dönemindeki Avrupa keşiflerine katkı sağlayan 12. yüzyıl coğrafyacısı Muhammed el-İdrisî idi. İslami ilimlerle tanınmasına rağmen El-Karaviyyin farklı dinlerden bilim insanlarına da kapılarını açtı. Matematik ve astronomiye duyduğu ilgiyle bilinen Papa II. Silvester de üniversiteyi ziyaret eden isimler arasında yer aldı.

El-Karaviyyin, 1963 yılında Fas'ın modern devlet üniversiteleri sistemine dâhil edildi. Yaygın kanının aksine, üniversite tarihinin büyük bölümünde hem kadınlar hem de erkekler eğitim görebiliyordu. Kurum, 1965 yılında resmen El-Karaviyyin Üniversitesi adını aldı. Ancak 1990'lı yılların başlarında, öğrencilerin Batı tarzı yeni üniversiteleri tercih etmesi nedeniyle kayıt sayılarında belirgin bir düşüş yaşandı.

Bugün de El-Karaviyyin, asırlardır süregelen eğitim geleneğini yaşatmayı sürdürüyor. Öğrenciler, "halka" adı verilen yarım daire düzeninde şeyh veya hocanın etrafında toplanarak ders görüyor ve yaklaşık 12 asırlık eğitim mirasını günümüze taşımaya devam ediyor.